Pat i polaryzacja. Europejska prasa o polskim sporze o praworządność w obliczu kryzysu w Sądzie Najwyższym

Kryzys instytucjonalny pod lupą Europy: Wprowadzenie do nowego etapu sporu

Wydarzenia z lipca 2026 roku ponownie skierowały uwagę europejskich stolic na Warszawę. Polskie sądownictwo, będące od ponad dekady zarzewiem głębokiego konfliktu politycznego i ustrojowego, znalazło się w kolejnym punkcie krytycznym. Obserwatorzy zagraniczni z niesłabnącym niepokojem analizują trwający paraliż legislacyjny oraz brak realnych perspektyw na szybkie zażegnanie konstytucyjnego klinczu. Po dwóch i pół roku od przejęcia władzy przez proeuropejską koalicję rządową Donalda Tuska, kluczowa obietnica wyborcza dotycząca pełnego przywrócenia państwa prawa pozostaje niezrealizowana. Sytuację tę potęguje skomplikowana koabitacja z prezydentem Karolem Nawrockim, wywodzącym się z konserwatywnego obozu Prawa i Sprawiedliwości, który konsekwentnie korzysta z prawa weta wobec rządowych projektów reform. Ostatnim akcentem tego instytucjonalnego przeciągania liny stała się nominacja na jedno z kluczowych stanowisk w Sądzie Najwyższym, co wywołało natychmiastową reakcję zarówno w kraju, jak i w europejskich ośrodkach opiniotwórczych.

Niemiecka diagnoza: „Eksperyment” i lekcja dla europejskich demokracji

W niemieckiej przestrzeni medialnej i eksperckiej w dniach 9 i 10 lipca 2026 roku dominowały analizy odwołujące się do szerszego, strukturalnego ujęcia polskiego kryzysu. Szczególnym echem odbiły się debaty wokół nowo wydanej książki pt. „Eksperyment” autorstwa Martina Adama, wieloletniego korespondenta stacji ARD w Warszawie. Publicyści m.in. na łamach prestiżowego IPG Journal wskazują, że Polska stała się bezprecedensowym w skali światowej „laboratorium re-demokratyzacji”. Z niemieckiej perspektywy proces ten jest niezwykle pouczający, a zarazem niepokojący. Analitycy podkreślają, że demontaż instytucji państwa prawa dokonany przez populistów jest relatywnie prosty i szybki, podczas gdy ich odbudowa w granicach obowiązującego prawa graniczy z niemożliwością. Niemieckie media otwarcie stawiają pytanie, jak zachodnie demokracje – w tym same Niemcy w obliczu zbliżających się jesiennych wyborów regionalnych i rosnącej siły ugrupowań skrajnych – powinny zabezpieczać swoje systemy prawne przed ewentualnym przejęciem władzy przez siły nieliberalne, by uniknąć trwającego latami paraliżu, jaki obecnie obserwuje się nad Wisłą.

„Próba demontażu nieliberalnych struktur za pomocą klasycznych, praworządnych narzędzi ujawnia fundamentalny paradoks współczesnego konstytucjonalizmu. Kiedy kluczowe instytucje państwa zostają obsadzone w sposób wadliwy, ich bezkrwawe uzdrowienie bez wywoływania paraliżu państwa staje się wyzwaniem, na które zachodnia myśl prawnicza nie przygotowała gotowych rozwiązań.”

Francuski niepokój o „sędziowski flou” i konsekwencje dla wspólnego rynku

Równie krytyczny obraz wyłania się z francuskich mediów opiniotwórczych, które w lipcu 2026 roku szeroko komentowały stan polskiego wymiaru sprawiedliwości. Francusko-niemiecka stacja telewizyjna ARTE wyemitowała reportaż zatytułowany „Les Polonais piégés dans un flou judiciaire” (Polacy uwięzieni w sądowym chaosie), w którym wprost opisano obecną sytuację w Polsce jako „bezprecedensowy chaos”. Francuscy komentatorzy zwracają uwagę, że polscy obywatele i przedsiębiorcy stali się zakładnikami wojny pozycyjnej między rządem a prezydentem. System prawny, w którym sędziowie wzajemnie kwestionują swój status, a wyroki wydane przez jedne składy orzekające są ignorowane przez inne pod pretekstem wadliwości powołania, przestaje pełnić swoją podstawową funkcję gwarancyjną. Media we Francji akcentują, że ten stan rzeczy uderza bezpośrednio w fundamenty europejskiego jednolitego rynku, opartego na wzajemnym zaufaniu do systemów prawnych państw członkowskich, co może w długiej perspektywie zniechęcić inwestorów zagranicznych do lokowania kapitału w Polsce.

„Z perspektywy europejskich partnerów największym zagrożeniem nie jest już polityczny kierunek reform, lecz całkowita nieprzewidywalność obrotu prawnego. Kiedy inwestor zagraniczny nie może mieć pewności, czy wyrok wydany w jego sprawie nie zostanie za kilka miesięcy unieważniony z przyczyn ustrojowych, koszty ryzyka biznesowego drastycznie rosną.”

Nowy punkt zapalny: Nominacja sędzi Marii Szczepaniec

Konkretnym dowodem na poparcie tez o pogłębiającym się chaosie, na który powołują się zagraniczne agencje informacyjne, w tym doniesienia z 9 lipca 2026 roku, jest decyzja prezydenta Karola Nawrockiego. Głowa państwa podpisała postanowienie o powołaniu sędzi Sądu Najwyższego Marii Szczepaniec na stanowisko Prezesa Sądu Najwyższego kierującego pracą Izby Odpowiedzialności Zawodowej. Decyzja ta, choć formalnie oparta na przepisach ustawy o Sądzie Najwyższym, wywołała ogromne kontrowersje. Maria Szczepaniec jest bowiem sędzią powołaną do Sądu Najwyższego w 2018 roku, a więc w procedurze z udziałem zreformowanej przez poprzedni rząd Krajowej Rady Sądownictwa (tzw. neo-KRS). Jej nominacja na czołowe stanowisko w izbie dyscyplinarnej, która decyduje o odpowiedzialności zawodowej sędziów i prokuratorów, jest przez obecny rząd oraz stowarzyszenia sędziowskie uznawana za próbę ostatecznego zablokowania rozliczeń sędziów zaangażowanych we wcześniejsze, kontrowersyjne reformy. Zagraniczni korespondenci oceniają ten krok jako celowe działanie prezydenta mające na celu utrwalenie dwuwładzy w polskim sądownictwie.

Faktyczna weryfikacja doniesień: Twarde dane i ramy prawne

Aby ocenić, czy alarmujące doniesienia europejskich mediów o „sądowym chaosie” są wiernym odzwierciedleniem rzeczywistości, czy jedynie elementem politycznej narracji, konieczna jest pogłębiona analiza statystyk oraz konkretnych aktów prawnych. Formalna podstawa decyzji prezydenta Nawrockiego to art. 15a § 1 ustawy o Sądzie Najwyższym, który uprawnia głowę państwa do powołania prezesa Izby Odpowiedzialności Zawodowej spośród trzech kandydatów przedstawionych przez zgromadzenie sędziów tej izby. Pod tym względem procedura została zachowana, a prezydent poruszał się w granicach swoich konstytucyjnych prerogatyw. Jednakże istotą problemu jest status samej sędzi Szczepaniec oraz innych sędziów powołanych po 2017 roku. Według oficjalnych danych Ministerstwa Sprawiedliwości, w Polsce orzeka obecnie około 2 500 sędziów (tzw. neosędziów) powołanych przez zreformowaną KRS, co stanowi około 25% całego korpusu sędziowskiego liczącego około 10 000 osób. Skala ta sprawia, że prosta, hurtowa wymiana sędziów lub unieważnienie ich decyzji doprowadziłoby do natychmiastowego paraliżu całego wymiaru sprawiedliwości, w którym rocznie zapada kilkanaście milionów orzeczeń.

Próby systemowego rozwiązania tego problemu przez rząd Donalda Tuska rozbiły się o ścianę weta prezydenckiego. W styczniu 2026 roku parlament uchwalił nowelizację ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa, która miała przywrócić sędziom prawo do bezpośredniego i tajnego wyboru sędziowskich członków Rady (odbierając to prawo politykom). Jednak 19 lutego 2026 roku prezydent Karol Nawrocki zawetował tę ustawę, argumentując, że proponowane przepisy pogłębiłyby chaos prawny i doprowadziły do dyskryminacji sędziów powołanych w ostatnich latach. W tym kontekście rząd został pozbawiony ustawowych narzędzi reformy, co zmusza go do stosowania doraźnych i kontrowersyjnych działań administracyjnych, takich jak wszczynanie procedur odwoławczych wobec prezesów sądów powszechnych przez Ministra Sprawiedliwości. To z kolei rodzi zarzuty o upolitycznienie procesu ze strony opozycji i prezydenta, potwierdzając diagnozę zagranicznych mediów o postępującej anarchizacji systemu.

Dodatkowe światło na ten skomplikowany problem rzuca orzecznictwo międzynarodowe, które nie jest tak jednoznaczne, jak mogłoby to wynikać z uproszczonych doniesień prasowych. Kluczowym punktem odniesienia jest wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej (TSUE) z 24 marca 2026 roku w sprawie C-521/21 (Rzecznik Praw Obywatelskich). TSUE orzekł w nim, że sama nieregularność w procedurze nominacyjnej sędziego (w tym udział zreformowanej KRS) nie jest wystarczająca do automatycznego zakwestionowania jego niezawisłości i bezstronności. Wymagana jest każdorazowo całościowa ocena wszystkich okoliczności towarzyszących powołaniu. Z jednej strony wyrok ten chroni stabilność wyroków i zapobiega automatycznemu unieważnianiu milionów decyzji sądowych, z drugiej zaś – drastycznie utrudnia rządowi przeprowadzenie systemowej weryfikacji sędziów, którą planowało Ministerstwo Sprawiedliwości (np. poprzez podział neosędziów na kategorie „zieloną”, „żółtą” i „czerwoną”, zaproponowany w kwietniu 2026 roku). Dane te pokazują, że zagraniczne media trafnie diagnozują głęboki pat ustrojowy w Polsce, jednak często nie dostrzegają, że wynika on nie ze złej woli jednej ze stron, lecz z obiektywnych barier prawnych, konstytucyjnych i międzynarodowych, które uniemożliwiają proste i szybkie przywrócenie stanu sprzed 2015 roku.